Iran và các đại cường ký thoả thuận tạm về vấn đề nguyên tử của Iran
 
Nhữ Đình Hùng

Trong đêm thứ bảy rạng ngày chủ nhật 24.11.2013, sáu đại cường gồm năm hội viên thường trực của hội đồng bảo an LHQ và Đức đã đạt tới một thỏa thuận tạm với Iran về vấn đề nguyên tử của nước này. Cuộc thương thuyết lần này đã diễn ra trong năm ngày và báo chí đã hoàn toàn bị mù tịt về diễn tiến cũng như không khí cuộc họp. Cuộc họp đã diễn ra trong khách sạn nơi  các đại biểu của bảy nước cùng cư ngụ và bắt đầu từ ngày thứ tư 20.11.Vào đầu tháng 11, hội nghị về nguyên tử của Iran tưởng đã bế tắc nhưng sau đó, đã có những nỗ lực của Hoa Kỳ và Iran để hội nghị được tiếp diễn.


Các đại cường và Iran đạt thỏa hiệp tạm về nguyên tử của Iran ngày 24.11.2013 tại Genève
 Tin về thoả thuận đạt được với Iran về chương trình nguyên tử của nước này đã được bà Catherine Ashton, trưởng ngành ngoại giao của Liên Âu loan báo với sự hiện diện của các ngoại trưởng Iran, Anh , Đức, Mỹ, Nga, Pháp và Trung Hoa.
 
TT Obama hân hoan chào mừng  thỏa hiệp
Cùng lúc, tại toà Bạch Ốc, tổng thống Obama đưa ra nhận xét thoả thuận đã ' ngăn chận được con đường đương nhiên đưa đến bom nguyên tử của Iran'. Tổng thống Obama cũng đã thận trọng đánh giá thoả thuận tạm trong sáu tháng là một 'chặng quan trọng đầu tiên', nhấn mạnh đến những 'khó khăn to lớn'  nằm trong hồ sơ này đã làm lao tâm tổn lực cộng đồng quốc tế từ cả chục năm qua. Các nước tây phương và Do Thái ngờ vực Iran dấu diếm một cửa ngõ quân sự trong chương trình nguyên tử dân sự của nước này, điều mà Iran luôn luôn chối bỏ. Trong khi đó, tổng thống Hoa Kỳ Obama thì lại luôn luôn nói sẽ làm đủ mọi việc, kể cả việc dùng đến bạo lực, để ngăn cản việc Iran có võ khí nguyên tử.

Không thể không nói đến nước thủ vai tuồng chính trong thoả hiệp này: Iran. Tổng thống Iran, Hassan Rohani, vừa đắc cử vào tháng sáu năm nay, đã đưa ra một chánh sách mở ngõ đối với tây phương và Mỹ, đã ca ngợi thoả hiệp sẽ có thể 'mở ra một chân trời mới'. Trong khi đó, ngoại trưởng Iran, ông Zarif đã đánh giá thoả hiệp này như 'một kết quả quan trọng nhưng mới chỉ là một bước đầu'... Ông cũng hy vọng đôi bên có thể tiến một cách có thể tái lập lại sự tin tưởng. Nhắc lại là Hoa Kỳ và Iran đã gián đoạn quan hệ ngoại giao từ 1980.
Catherine Ashton  - Ngoại Trưởng Iran Zarif
Ông Zarif cũng nói đến quyền 'bất khả kiện vong' của nước ông trong việc 'làm giàu'chất uranium. Ông nói văn bản ở Genève đã nói rõ ràng là việc làm giàu chất uranium được tiếp tục Iran là nước đã ký kết hiệp ước cấm phát triển nguyên tử TNP (traité de non-prolifération nucléaire) trong đó quyền làm giàu chất uranium không được ghi. Các nước tây phương và Do Thái - nhất là Do Thái- e ngại việc làm giàu 20% chất uranium có thể giúp Iran chế tạo bom nguyên tử, nhưng Iran đã bác bỏ điều này nói Iran dùng chất uranium này  cho lò nguyên tử khảo cứu và dùng cho các mục tiêu y tế.

 Về phiá ngoại trưởng Mỹ, ông Kerry  nói đây là một chặng đầu tiên và những giai đoạn sắp tới sẽ khó hơn nhiều.Ông Kerry cũng nói Iran đã chấp thuận ngưng việc làm giàu chất uranium trên 5%, chấp nhận việc làm giảm hay hoán đổi kho dự trữ uranium 20%.
Thủ tướng Do Thái Netayahu phản đối thỏa hiệp Genève
Thoả hiệp ở Genève giữa Iran và các đại cường không được Do Thái tán đồng. Văn phòng thủ tướng  Netanyahu đã chỉ trích 'đây là một thoả hiệp xấu' đem lại cho Iran đúng những điều họ mong muốn là việc bỏ đáng kể các trừng phạt và việc duy trì đáng kể chương trình nguyên tử của nước này. Ông Netanyahu nói thoả ước tạm ở Genève giữa các đại cường và Iran là một sai lầm lịch sử!

'Điều được ký kết ở Genève không phải là một thoả hiệp lịch sử nhưng  là một sai lầm lịch sử. Thế giới trở nên nguy hiểm hơn vì chế độ nguy hiểm nhất thế giới đã làm một bước đáng kể hướng về việc thủ đắc vũ khí nguy hiểm nhất thế giới ', đây là điều được ông Benjamin Netayahu tuyên bố trong hội đồng bộ trưởng, theo một phát ngôn viên phủ thủ tướng. Vẫn theo ông Netanyahu, 'thoả hiệp cho phép Iran tiếp tục làm giàu chất uranium, để lại các máy ly-tâm và cho phép họ chế tạo các chất liệu dùnh cho một vũ khí nguyên tử'.

Trong ngày chủ nhật 24.11, trong một thông cáo của điện Elysée, tổng thống Pháp François Hollande đã coi thoả hiệp đạt được là một bước quan trọng đi đúng hướng và 'tạo thành một chặng đường hướng về việc chấm dứt chương trình nguyên tử quân sự của Iran và như thế hướng về việc bình thường hoá liên lạc của chúng ta với Iran'.

  • Những điểm chính trong thoả hiệp tạm:
*Có một giới hạn rõ ràng cho việc làm giàu chất uranium của Iran.
Iran cam kết sẽ ngưng việc làm giàu chất uranium trên mức 5%, cam kết sẽ tháo dỡ các thiết bị nhằm làm giàu chất uranium trên mức độ này và cam kết không đặt thêm máy ly tâm. Iran phải ngưng hoạt động của cơ sở Arak, một lò dùng nước nặng nằm ở phiá bắc nước này, bị tây phương ngờ vực mạnh mẽ và phải vô hiệu hoá khối lượng uranium làm giàu 20% được dự trữ.
Trên nguyên tắc, uranium chỉ có thể dùng để chế tạo bom nguyên tử khi được làm giàu ít nhất 90%. Ở mức độ từ 3 đến 5%, uranium chỉ có thể dùng làm nguyên liệu cho các trung tâm nguyên tử điện năng. Do đó, việc Do Thái nghi ngờ Iran chế tạo bom nguyên tử khi nước này làm giàu chất uranium 20% có phần quá đáng. Về phiá Iran, nước này coi thoả hiệp là một thắng lợi vì khi nói Iran ngưng việc làm giàu uranium trên 5% có nghĩa là thừa nhận việc Iran được làm giàu uranium tới mức độ này. Ngược lại, phiá Mỹ, ông Kerry nói là trong bản văn không có đề cập đến quyền làm giàu chất uranium. Nhưng nếu Iran chỉ làm giàu chất uranium đến 5%, họ có  vi phạm thoả ước tạm không? Và nhất là để dùng vào việc sản xuất điện năng (mục tiêu hoà bình)?

*Sự trong suốt và quyền đi đến các nơi có thiết bị nguyên tử.
Các thanh tra của AIEA có thể đến các cơ sở Natanz, Fordow, có thể đến các nơi chế tạo máy ly tâm và các mỏ uranium. Các người này sẽ được các tường trình chi tiết về lò phản ứng ở Arak. Đây là một sự trong suốt chưa hề có!

*Giảm nhẹ trừng phạt
Nếu Iran đã có những nhượng bộ, tây phương cũng phải có đáp ứng, đó là việc các giảm thiểu trừng phạt về kinh tế.
Các nước tây phương cam kết không đặt thêm các trừng phạt mới trong vòng sáu tháng, bãi bỏ 'tạm thời và có thể lập lại' các trừng phạt hiện có trong các lãnh vực thương mại quý kim, kỹ nghệ xe hơi và hoá dầu (pétrochimie). Các trừng phạt trong lãnh vực ngân hàng và phần lớn các trừng phạt trong kỹ nghệ dầu hoả vẫn được giữ nguyên.

Nếu thoả hiệp đạt tới với Iran được đánh giá là lịch sử, đây không phải là kết quả riêng của hội nghị Genève mà còn là kết quả của những tiếp xúc mật giữa Hoa Kỳ và Iran từ nhiều tháng qua, đặc biệt giữa một phái bộ của Hoa Kỳ với sự hiện diện của phó tổng thống Joe Biden với một phái bộ cao cấp của Iran. Phải đợi đến sau cuộc nói chuyện bằng điện thoại giữa tổng thống Hoa Kỳ và tổng thống Iran, Hoa Kỳ mới thông báo cho các đồng minh biết. Tuy nhiên, Hoa Kỳ vẫn chống chế: 'Hoa Kỳ luôn luôn nói rõ rằng chỉ có P5+1 mới là ngõ thích hợp cho những thương thuyết với Iran nhằm đạt đến một thoả hiệp về hồ sơ nguyên tử...Tất cả mọi thảo luận song phương mà chúng tôi có với Iran nhằm để tăng cường các thảo luận trong lòng P5+1'.

Rốt lại, sau việc Hoa Kỳ không chấp nhận tấn công Syrie mở ngõ cho việc xuống thang chiến lược đối với nước này mặc dù có những vận động của Do Thái, giờ thêm việc thoả thuận với Iran trong đó Hoa Kỳ giữ vai trò chính, có thể nói Do Thái ở vào thế bị 'thoa mỡ bò' chưa từng có. Có lẽ Do Thái phải nghiền ngẫm lại bài học Đài Loan, Việt Nam!

Nhữ Đình Hùng:tổng hợp/24.11.2013
 
  • Nguồn: Le Monde, Le Figaro, Le Parisien, Libération, Le Point...