Vaclav Havel,tổng thống Tiệp Khắc đầu tiên sau thời cộng sản đã từ trần!

Nhữ Đình Hùng (ĐHSPSG, ban Sử Địa, khóa 63-67)

*Đã bị suy yếu từ năm tháng qua vì bệnh phổi,cựu tổng thống Tiệp Khắc Vaclav Havel đã từ trần vào ngày chủ nhật 18.12.2011,hưởng thọ 75 tuổi.Ông được biết đến nhiều trong tư cách người kiến tạo cho 'cuộc cách mạng nhung' chống lại chế độ cộng sản vào năm 1989,người soạn thảo 'Hiến Chương 77'.Theo lời bà Sabina Tancevova,phát ngôn viên của ông,Vaclav Havel đã từ trần trong giấc ngủ,một giấc ngủ bình thường đã đưa ông vào giấc ngủ  mãi mãi!

vaclavhavelVaclav Havel sinh ngày 05.10.1936 tại Prague trong một gia đình khá giả,có  hàng chục toà nhà tại thủ đô Tiệp Khắc.Chính vì thế mà Vaclav Havel không được chế độ cộng sản Tiệp Khắc theo đuổi việc học với lý do chống bọn trưởng giả .Havel đã phải kiếm sống như thợ quay phim,sau đó trở thành người viết kịch.

Năm 1968,hồng-quân sô viết đã chiếm Tiệp Khắc để đàn áp 'phong trào Mùa Xuân ở Prague'.Vaclav Havel không chịu bỏ nước ra đi,trở thành nhân vật đối kháng và tham dự việc viết "Hiến Chương 77"một biện minh trạng chánh trị hùng hồn cho nhân quyền.Sự dấn thân của ông đã đem lại cho ông bốn năm tù và trong thời gian này,ông đã viết những bức thư nổi tiếng cho bà vợ của ông,'Những bức thư cho Olga'. Năm 1989,khi Tiệp Khắc lật đổ một cách hoà bình chế độ cộng sản,Vaclav Havel được bầu vào chức vụ tổng thống ngày 29.12.1989.Nhiệm kỳ của ông chấm dứt vào tháng hai năm 2003 cùng với sự tan vỡ của Tiệp Khắc thành hai nước Tiệp và Khắc.Mặc dù sức khoẻ kém,ông vẫn tiếp tục  tranh đấu  cho nhân quyền tại cácnước khác như Cuba,Miến Điện,Bìlorussie hay Nga...Năm 2006,ông cho ấn hành hồi ký chánh trị của ông và năm 2008 cho ra mắt một vở kịch 'trên điểm khởi hành' (Sur le départ) sau đó được quay thành phim.Từ đầu năm 2011,sức khoẻ của Vaclav Havel đã suy sụp nhanh.Hồi tháng ba,ông đã phải vào nằm bệnh viện và sau đó,phần lớn thời gian sau đó ông ở trong ngôi nhà riêng ở thôn quê,cách Prague 150 cây số.Ông bị sưng phổi trong khi bị ở tù và bệnh trở thành kinh niên vì không được chữa trị đúng mức.Sau này ông còn bị thêm bệnh tim và rối loạn về tiêu hoá,cuối cùng,ông bị thêm ung thư phổi!Ông đang chuẩn bị cho một vở kịch khác "Sanatorium" nhưng chưa xong!

Sau năm tháng bị nằm nhà theo lệnh của y sĩ, trong tháng mười,ông Vaclav Havel đã tái xuất giang hồ,trước hết để ăn mừng sinh nhật thứ 75 của ông. nGày 03.10,ông đã tập họp chung quanh ông khoảng 500 nghệ sĩ,trí thức và thân hữu trong phòng triễn lãm nghệ thuật đương thời tại Prague,trong số đó có cựu ngoại trưởng Mỹ thời Clinton,bà Madeleine Albright và diễn viên người Anh Tom Stoppart,cả hai đều gốc Tiệp Khắc.Sau đó,ông tham dự cuộc hội thảo quốc tế lần thứ 15 của diễn đàn 2000,một diễn đàn mà ông đã cùng với nhà văn Elie Wiesel tung ra để làm nhịp cầu giữa những nền văn hoá. (Eli Wiesel,người Mỹ gốc Lỗ Ma Ni,giải Nobel về hoà bình).Trong lần hội thảo năm nay,các tham dự viên, gồm những nhà lãnh đạo chánh trị, các trí thức,các người đối kháng từ khắp bốn phương trời,đã thảo luận về dân chủ và Nhà Nước pháp trị bị tham nhũng và chủ nghiã tư bản quả đầu (capitalisme oligarchique) đe dọa,thêm vào đó là khủng hoảng tiền tệ trong vùng euro và Liên Âu.Hơn một tuần trước khi từ trần,ông Vaclav Havel còn có cô hội gập Dạt Lai Lạt Ma,vị lãnh đạo tinh thần của người Tây Tạng.Như thế,trong một thời gian ngắn chưa đầy ba tháng,ông Vaclav Havel đã cho thấy hết niềm tin và sự dấn thân trong cuộc đời của ông,điều đã 'đẩy ông vào lịch sử dù rằng ông không muốn đi chăng nữa'.Có thể là Vaclav Havel đã linh cảm ông không còn nhiều thời gian nữa,ông đã nói trong một cuộc phỏng vấn,ông đã thú nhận là 'bị mất thăng bằng,suy giảm trí nhớ và bị gầy đi".

Ông Vaclav Havel đã mất đi  vào lúc mà "quyền lực của những kẻ vô quyền" (pouvoir des sans-pouvoir) được ông mô tả trong một tiểu luận vào năm 1978 đang chứng tỏ tính hợp thời của nó.Hai mươi năm sau ngày liên sô tan vỡ,thông điệp mạnh mẽ đượcVaclav Havel đưa ra đã có một âm hưởng mạnh trong năm 2011 này, trong các cuộc nổi dậy ở "mùa xuân ả-rập" và gần đây nhất,cuộc nổi dậy phản đối cuộc tuyển cử ở Nga vừa qua.Thông điệp đó là sức đề kháng tinh thần của từng cá nhân và của mọi cá nhân có thể chống lại một hệ thống tự quyền (autocratique)."Quyền của những kẻ vô quyền",đó là quyền của những người 'ở dưới thấp',những người mà,với một loạt các hành vi cá nhân,có thể giở đi  mối sợ hãi được làm nền tảng cho mọi chế độ đàn áp.Theo Havel, luận lý của hệ thống là hội nhập cá nhân vào cơ cấu của quyền lực,không phải để cho cá nhân thực hiện được bản-chất riêng của nó,mà cốt để nó từ chối điều này vì lợi ích của bản chất thượng đẳng của hệ thống(Điều này,tưởng rằng những ai đã có dịp sống dưới chế độ cộng sản,đều có thể nhận ra:dân làm chủ nhưng đảng lãnh đạo,dân thuộc hạ tầng cơ sở và đảng là thượng tầng kiến trúc,khẩu hiệu để nhồi sọ:trung với đảng hay yêu nước là yêu xã hội chủ nghĩa và đảng lãnh đạo,nhà nước quản lý,nhân dân làm chủ.Tất cả những điều này cốt làm mất đi bản chất thực (căn cước) của công dân để chỉ còn tổ chức hay đảng)

Dối với sự độc tài Vaclav Havel kêu gọi 'một cuộc sống trong sự thực' gồm có "bất kỳ hành vi nào mà qua đó một cá nhân hay một nhóm cá nhân nổi dậy chống lại sự 'vận dụng gian xảo' (manipulation) mà họ là đối tượng".Đó chính là tâm điểm của sự chống đối dân sự trong công trình cách mạng hoà bình,đó là hiệu quả do sự lôi kéo của vô số hành vi,dù nhỏ hay lớn,của việc bất phục tùng của cá nhân.Có thể đi từ việc tầm thường là tham dự một cuộc trình diễn nhạc 'chui' cho đến một chiến dịch 'bất tuân dân sự' lớn. Hàn vi của sự chống đối,dầu nhỏ,không đáng kể, cũng thuộc về,điều mà Vaclav Havel và Jan Patocka gọi là 'cộng đồng những người khởi động' (communauté des ébranlés).Công đồng những người khởi động là tất cả những ai vượt thoát khỏi việc bị đóng đinh vào cuộc sống hằng ngày để có thể hành xử hoàn toàn các tự do của con người. (µ Jan Tatocka là một triết gia,đã chết vào năm 1977,nạn nhân của sự khủng bố kinh khiếp của bọn cảnh sát chánh trị Tiệp Khắc dưới chế độ cộng sản).Havel và các nhà đối kháng của đông-âu của nhận ra chỗ mạnh của họ là tính cách chánh đáng.Cần phải luôn luôn khuyến khích họ là có những giá trị quan trọng hơn lợi nhuận và những hành động không bạo lực phải chuẩn bị cho tương lai.

Cựu đại sứ Tiệp Khắc ở Paris,Pavel Fisher,một cộng sự viên thân cận của Vaclav Havel trước đây, đã cho rằng thông điệp của Havel đã được 'thừa nhận ' (validation) qua phong trào mùa xuân ả-rập và gần đây nhất,bằng sự phản kháng của dân Nga trước cuộc bầu cử gian lận trong tháng mười hai.

*Cuộc tranh đấu chánh trị của ông Vaclav Havel hầu như đã được các quốc gia Liên Âu thừa nhận như là yếu tố then chốt cho nền tảng của Âu Châu.Các thông cáo chánh-thức đã ca ngợi các công trình của ông,dù về chánh trị hay văn chương.

Tổng thống Pháp Nicolas Sarkozy đã gởi đến tổng thống Tiệp Vaclav Klaus lời phân ưu bằng cách ca ngợi ông Vacla Havel như 'một người âu-châu dấn thân' đã có một 'dấn thân không mệt mỏi cho dân chủ và tự do'.Trong khi đó,Frédéric Mitterand đã ca ngợi ông Havel như 'một người  biết rằng những chữ dùng có thể trở thành vũ khí'.Về phiá François Hollande,ông này coi Havel như là 'một trong những tiếng nói hùng mạnh nhất,đặc biệt nhất và được thán phục nhất của thời đại chúng ta ..Ông đã làm điều ông gọi là 'chánh trị chống lại chánh trị,một dụng cụ cho việc giải phóng và tiến bộ.Nói chung,giới chánh trị ở Pháp đều ca tụng ông.

Với Đức,bà Merkel đã đánh giá ông Havel là một nhân vật âu châu lớn mà người Đức  'đặc biệt mang nợ' trong khi đó,ngoại trưởng Đức ca ngợi 'linh hồn của cách mạng Tiệp Khắc',không có ông ta,cuộc thức tỉnh dân chủ ở đông âu và trung âu đã không có thể có.Với thủ tướng Anh David Cameron,Âu Châu đã có một món nợ thâm sâu đối với ông Havel 'trong nhiều năm,cộng sản đã tìm cách chà đạp và làm tắt tiếng nói của ông.Nhưng ông Havel,nhà soạn kịch và người đối kháng đã không thể chìm vào sự im lặng..Ông đã lôi dnhân dân Tiệp ra khỏi chế độ tàn bạo và giúp thiết lập tự do va dân chủ trên toàn bộ lục địa của chúng ta'.Lech Walesa,người đã làm sụp đổ chế độ cộng sản ở Ba Lan và trở thành tổng thống dân chủ đầu tiên của nước này,đã cho rằng ông vaclav Havel xứng đáng được hưởng giải Nobel về hoà bình như ông ta đã được vào năm 1983,ông Havel là một lý thuyết gia lớn trong thời kỳ của chúng ta và tiếng nói của ông sẽ thiếu vắng lớn ở Âu Châu vào lúc mà nơi này trải qua một cuộc khủng hoảng nghiêm trọngChủ tịch Nghị hội âu châu,ông Jerzy Buzek,người Balan,bày tỏ sự luyến tiếc với một người bạn,một anh hùng của cách mạng nhung...

Tổng thống Mỹ Barack Obama đã nhấn mạnh trong thông cáo việc 'đề kháng hoà bình' của người đối diện với ý thức hệ đàn áp..Havel đã sống với tinh thần hi vọng;;đã có khả năng làm một điều gì bởi vì điều này đúng chứ không phải vì điều này có cơ may thành công..Sự đề kháng hoà bình của ông đã làm lay động nền tảng của một đế quốc,cho thấy có khoảng trong ý thức hệ đàn áp và chức tỏ sự lãnh đạo tinh thần mạnh hơn bấy kỳ vũ khí nào.Ông ta cũng đã thể hiện khát vọng của một nửa  lục địa bị cắt chia bởi bức màn sắt và giúp tháo gỡ các ràng buộc lịch sử để đưa đến một Âu Châu dân chủ và thống nhất.'Cựu tổng thống Mỹ Bill Clinton,bà Hillary Clinton,bộ trưởng ngoại giao và bà Madeleine Albright,cựu ngoại trưởng sẽ đại diện Hoa Kỳ trong tang lễ của Vaclav Havel sẽ được cử hành vào thứ sáu.Đại sứ Hoa Kỳ tại Tiệp,Norman Eisen,cũng nằm trong phái đoàn chính thức của Hoa Kỳ.Phiá Pháp phái đoàn do tổng thống Nicolas Sarkozy lãnh đạo với sự tham dự của nhiều nhân vật chánh trị.Nhiều nhà lãnh đạo các quốc gia Âu châu sẽ tham dự tang lễ của ông Vacla Havel.Tang lễ dự trù sẽ cử hành tại nhà thờ Saint Gur ở Chateau de Prague.

Nhữ Đình Hùng

Tin tổng hợp các báo Le Monde, e Figaro, La Libération...các thông tấn xã/ 22.12.2011