Một cái nhìn về tình hình Syrie


Nhữ Đình Hùng/tin tổng hợp/01.02.2012

Syrie,tên gọi thu gọn của  Cộng Hoà Ả Rập Syrie, viết theo chữ ả-rập Souriya, سوريا  và Al Jumhuriya al Arabiya as Suriya, الجمهورية العربية السورية, là một nước ả-rập thuộc vùng Trung Đông, nằm trên bờ biển Địa Trung Hải thuộc lưu vực Levantin. Cho đến thế kỷ XIX, Syrie được gọi dưới tên Bilad al-Cham, có một thời đã bao gồm cả vùng đất thuộc nước Liban hiện nay, Jordanie hiện nay và Palestine . Ở thời thượng cổ, vùng đất này gồm các nước Phénicie, Palestine, Assyrie và vùng tây Lưỡng Hà (Mésopotamie). Tên nước Syrie ngày nay có lẽ do  tên nước Assyrie mà ra! Danh xưng Syrie được biết tới vào giữa thế kỷ XIX do ảnh-hưởng của tây-phương, dùng để chỉ một tỉnh bao trùm Damas. Danh xưng Syrie để chỉ nước Syrie ngày nay chánh thức xuất hiện vào năm 1920 khi nước này được đặt dưới sự ủy trị của Pháp.

Syrie là một vùng đất có một trong những nền văn minh xưa nhất và cũng là một trong những dân tộc xưa nhất. Damas là một thành phố đã được xây dựng khoảng 10.000 năm trước Thiên Chúa và luôn luôn có cư dân, đó là thành phố xưa nhất thế giới. Chính trên đường đến Damas mà Paul de Tarse đã được cải sang đạo Thiên Chúa và sau này trở thành thánh Paul. Ông này đã thành lập một giáo đường ở Antioche (thuộc vùng cổ Syrie, giờ thuộc về Thổ Nhĩ Kỳ), từ đó, gởi phái bộ truyền giáo đi các nơi.

Vùng đất Syrie thời cổ đã lần lượt bị nhiều nước chiếm đóng, trong số đó có cả người Do Thái, Ba Tư, Hi Lạp, La Mã, Ả Rập, Thổ và sau cùng là Pháp. Damas đã luôn luôn là một địa điểm quan trọng, khi thì là thủ đô của một đế quốc (đế quốc omeyade 661-750 sau Thiên Chúa), khi thì là thủ phủ của một tỉnh (năm 1200, dưới thời đế quốc Mamelouks). Bị tàn phá gần như hoàn toàn vào năm 1400, Damas được xây dựng lại và trở thành thủ đô của đế quốc Tamerlan cho tới 1516. Năm sau đó, Damas bị lọt vào tay đế quốc Ottoman cho mãi đến năm 1918, sau đó, một cuộc nổi dậy đã đưa đến việc thành lập vương quốc Syrie Fayçal, thuộc gia tộc hachémite, đã trở thành vị vua đầu tiên...và cuối cùng của Syrie. Tháng bảy năm 1920, Pháp chiếm Syrie và đặt nước này dưới sự ủy trị của họ. Vua Fayçal phải lưu vong sang Irak. Pháp và Anh đồng ý chia nhau vùng Trung Đông (chiếm được của đế quốc Ottoman) qua thoả hiệp Sykes-Picot, tạo ra những quốc gia như họ muốn. Nước Syrie cũ, Bilad al-Cham bị biến mất để trở thành các vùng đất hiện nay như Syrie, Liban, Jordanie, Palestine (bao gồm cà nước Do Thái và vùng Palestine hiện nay). Dân Syrie nổi dậy chống Pháp để đòi hỏi độc lập và chỉ đạt được điều này vào năm 1946! Trước đó, Pháp và Syrie đã ký kết một thoả ước về độc lập của Syrie vào năm 1936, Mohammad al-Abid đã trở thành tổng thống đầu tiên của Syrie nhưng là bù nhìn của Pháp. Năm 1943,d ưới thời Cao Ủy Catroux, Syrie và Liban được hưởng tình trạng bán-độc-lập, vị tổng Syrie kế nhiệm là Shukri al Kuwatli. Syrie chỉ thực sự độc lập vào năm 1946 với sự tiếp tay ngầm của nước Anh. Hachem al-Atassi được bầu làm tổng-thống.

Nhưng tình hình Syrie trong những năm đầu tiên không được vững chắc. Tháng Ba năm 1949, đại tá Husni al Zãim làm một cuộc đảo chánh, chấm dứt chế độ đại nghị. Ít lâu sau đó, ông này bị đại tá Sami al-Hinnawi lật đổ và hành quyết (tháng 8/1949). Đến tháng 12/1949, ông này bị Adib Chichakli lật đổ. Năm 1951, Chichakli tự xưng tổng thống và giải tán quốc hội trong cùng năm đó. Anh và Hoa Kỳ coi Syrie như một đồng minh quý giá, riêng Mỹ còn hi vọng Syrie ký hoà ước với Do Thái và nhận định cư vĩnh viễn 500 ngàn người dân Palestine, đã đề nghị viện trợ 400 triệu đô la cho việc định cư này. Các đảng phái chính trị của Syrie chống lại điều này và Chichakli đã phải từ chối đề nghị của Hoa Kỳ. Tuy vậy, trong năm 1952 đã có một dự tính đảo chánh ông này do đảng Baas cầm đầu. Năm 1954, Chichakli bị lật đổ và các người dân sự lên nắm chính quyền nhưng tình hình chính trị không được vững chắc. Cũng trong thời gian này có cuộc khủng hoảng Suez (1956) dưới thời tổng thống Gamal Abdel Nasser và ông này kêu gọi Syrie kết hợp với Ai Cập để lập thành Công Hoà Ả Rập thống nhứt. Điều này được thực hiện vào ngày 01.02.1958 nhưng tình trạng kết hợp không kéo dài, ngày 28.12.1961, tướng Haydar al-Kouzbari làm đảo chánh và tách rời Syrie ra khỏi Cộng Hoà Ả Rập Thống Nhứt. Cộng hoà ả rập Syrie được tái lập. Tình hình 18 tháng sau đó là một tình hình bất ổn với nhiều mưu toan đảo chánh và đến ngày 08.03.1963, Amin al-Hafez đã thành công, đặt ra một hội đồng cách mạng quốc gia, gồm các nhân vật quân sự và dân sự, tất cả đều là đảng viên đảng Baas, điều này dễ hiểu vì cuộc 'cách mạng' này do đảng Baas thực hiện. Một dự tính tái lập công hoà ả rập thống nhất được đưa ra, lần này gồm Ai Cập, Syrie và Irak nhưng dự tính này sau đó cũng bị bỏ vì nhiều bất đồng quan điểm. Tổng thống Syrie Hamin al Hafez bị lật đổ ngày 23.02.1966, cuộc đảo chánh do một nhóm quân nhân dưới sự lãnh đạo của Salah Jedid thuộc đảng Baas dưới cớ bác bỏ chủ thuyết 'liên ả rập' và đặt trọng tâm vào 'chính sách địa phương'. Nhưng sau đó, Syrie và Ai Cập thua Do Thái trong 'cuộc chiến sáu ngày". Bộ trưởng quốc phòng Hafez al-Assad làm cuộc cách mạng chỉnh lý (révolution corrective) vào ngày 13.11.1970 và trở thành người hùng của chế độ, mở đầu cho một chế độ độc tài thừa kế ở Syrie.

Hafez el-Assad (hay Hafiz al-Asad  حافظ الأ06.10. 1930 - 10.06. 2000) ( : حافظ الأسد), sau cuộc đảo chánh năm 1970 trở thành tổng thống của Syrie và cầm quyền cho đến lúc chết. Sau đó, con ông là Bachar al Assad đã được bầu vào chức tổng thống để kế nghiệp ông, chế độ ở Syrie là một chế độ chuyên đoán, với một đảng chánh-trị duy nhất là đảng Baas. Dưới thời Hafez al-Assad, Syrie có được sự ổn định và trở thành một người đối thoại uy thế ở Trung Đông. Nhưng sự kế nghiệp của Bachar Al Assad đã gặp phải những chống đối mạnh mẽ, có nguy cơ bị lật đổ!

Kể từ đầu năm 2011, các đợt nổi dậy của dân chúng trong 'mùa xuân ả rập' đã lan sang Syrie. Từ 15 tháng ba năm 2011, Syrie trải qua một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng về chánh trị và xã hội. Dân chúng biểu tình phản đối, đòi tự do dân chủ và tổng thống Assad đã ra lệnh cho quân đội đàn áp. Theo nguồn tin của các tổ chức phi chánh phủ, tính đến nay đã có trên 6000 người chết, 12000 người bỏ nước đi tị nạn và 14000 người chống đối bị giam cầm. Một phần quân đội li khai nhưng phần lớn vẫn còn trung thành với ông Bachar. Những quân nhân li khai một phần đứng về phiá những người chống đối, phần khác lưu vong sang Thổ Nhĩ Kỳ tập hợp thành một lực lượng quân sự nhằm chống lại Bachar Al Assad. Người ta ngờ rằng Thổ Nhĩ Kỳ giật dây lực lượng quân sự này! Người ta e ngại sẽ có nội chiến ở Syrie. Trong khi đó, cộng đồng quốc tế chưa đạt được việc đồng thuận trong việc trừng phạt Syrie vì có sự chống đối của Nga và Trung Hoa. Tuy nhiên, ngày nay đang có những dấu hiệu cho phép người ta lạc quan. Liên đoàn ả rập, sau thất bại vì sự chống đối của Assad và do sự đe dọa của Qatar về việc thành lập một lực lượng ả-rập để can thiệp ở Syrie nhằm 'bảo vệ thường dân', cuối cùng đã trút gánh nặng cho LHQ bằng cách đề nghị một quyết nghị, giao cho Maroc đệ trình và  được chính tổng thư ký của tổ chức Nabil El Arabi bảo vệ trước ĐHĐBA LHQ. Chủ tịch của Ủy Ban Quốc Gia Syrie đã đi New York để tìm cách thuyết phục Nga đừng chống đối. Được biết vị trưởng ngành ngoại giao Nga, Sergueï Lavrov đã nói đến việc giải quyết vấn đề Syrie theo kiểu Yémen, mặt khác, điều kiện đưa ra là không có sự trừng phạt và không có việc thay đổi chế độ .Quyết nghị do Maroc đệ trình đi theo chiều hướng đó!

Theo như quyết nghị do Maroc đệ trình, những điểm chính là:
-kêu gọi chấm dứt mọi sự bạo động của mọi bên kể cả các nhóm võ trang
- trả tự do cho cho tất cả những ai bị bắt giữ một cách 'độc đoán'
- rút các lực lượng quân sự ra khỏi các thành phố ở Syrie
-Các quan sát viên ả rập được vào tự do.

Điểm quan trọng của quyết nghị đòi ông Bachar al Assad phải trao mọi cho phó tổng thống, ông này sẽ thành lập chánh phủ đoàn kết quốc gia và tổ chức một cuộc bầu cử trong sáng và dân chủ, dưới sự giám sát của các nước Ả Rập và quốc tế.

Nga bác bỏ việc cáo buộc chánh quyền Syrie việc công khai vi phạm nhân quyền, đòi phải thiết lập một sự tương xứng trong việc qui trách nhiệm bạo động cho cả hai bên nhà cầm quyền và phe chống đối. về điều này,phúc trình của phái đoàn quan sát tại chỗ của liên đoàn ả rập do tướng al-Dabi hướng dẫn cho thấy "những hành vi bạo động do các nhóm vũ trang chống lại các lực lượng chánh phủ đã khiến có những người chết và bị thương và khiến các lực lượng của chánh phủ trả đũa,...,các bạo động của những lực lượng võ trang cũng đánh cả các thường dân,..các tấn công khủng bố vào các xe buýt bằng bom nhiệt năng và hoả tiễn chống thiết giáp". (Có tin có sự hiện diện của các lực lượng đặc biệt của Qatar,lấy từ lực lượng đã tham chiến ở Libye)

Quyết nghị đệ trình không đề cập đến toà án hình sự quốc tế (CPI) và các trừng phạt, nhưng nói đến sự quan tâm về việc vũ khí tiếp tục được vận chuyển đến Syrie.

Trước mắt, đại sứ Nga tại LHQ Vitaly Churkin nói rằng quyết nghị này không thể chấp nhận được nhưng liệu rằng Nga sẽ phủ quyết hay lại giống như trường hợp Libye là không bỏ phiếu?

*Nhiều quan sát viên đã xem tình hình hình Syrie dưới lăng kính "việc nối dài của mùa xuân ả rập". Nhưng tình hình Syrie không giống Tunisie và Ai Cập, lại cũng không giống Libye. Trong khi ở Ai Cập và Tunisie, chánh quyền không có những cải cách, ở Syrie, với Bachar al Assad đã có khởi sự cải cách nhưng ông này vừa mới cầm quyền. Dân chúng ở thành thị hoặc ủng hộ, hoặc không chống ông Bachar, thành phần chống đối ông đến từ nông thôn. Bachar cũng không bị những người theo Thiên Chúa Giáo chống đối dù những người này là thiểu số. Bề ngoài các nước tây phương chống lại chế độ của ông Bachar, nhưng, qua cuộc nổi dậy ở Tunisie, Ai Cập và Libye, với sự gia tăng thế lực của phe hồi giáo, Tây phương và cả Do Thái không mong muốn Syrie trở thành một quốc gia Hồi giáo
và như thế,không có những hổ trợ tích cực cho phe chống đối. Ví dụ như CNS không được chánh thức thừa nhận, tổ chức quân đội Syrie tự do (ASL=armée syrienne libre) có khoảng 8000 người nhưng khả năng chiến đấu cần được xem lại vì phần lớn là nhân viên văn phòng. Phần đông lính đào ngũ là các quân nhân đang thụ huấn ở quân trường, lợi dụng việc được nghỉ phép để đào ngũ. Sự hiện diện của lực lượng quân sự cạnh những người nổi dậy trong những ngày vừa qua đã làm thay đổi bản chất cuộc nổi dậy từ chỗ phản kháng chánh trị sang đối đầu quân sự. Lực lượng quân đội tự do từ vài ngày qua đã mở các cuộc tấn công quân sự vào các tỉnh Idleb, Homs và Damas, mạnh nhất vào ngày thứ ba 31.01 khi LHQ đang xét quyết nghị của liên đoàn ả rập do Maroc đệ trình. Anh, Pháp, Mỹ đã có những vận động để quyết nghị được thông qua, Thủ tướng Qatar kêu gọi LHQ có hành động để chống lại 'bộ máy tàn sát nhân dân của chế độ Syrie và chấm dứt thảm cảnh nhân đạo'. Quyết nghị vấp phải sự chống đối của Trung Hoa và Nga nhưng Nga, qua đại sứ Vitaly Tchourkine, cho biết quyết-nghị có các yếu tố cho phép hi vọng có được một thoả hiệp. Tuy nhiên, phó ngoại trưởng Nga Guennadi Gatilov loan báo ngày hôm nay 01.02 là sẽ không có biểu quyết nào trong những ngày sắp tới về dự thảo quyết nghị, và đòi hỏi là quyết nghị phải có điều khoản không can thiệp quân sự vào Syrie. Điều này cho thấy lập trường của Nga có thể thay đổi trong những ngày tới. Trước mắt, Qatar, Anh, Pháp đã 'hứa miệng' là không có can thiệp quân sự vào Syrie như trường hợp Libye, nhưng kinh nghiệm của Libye đã khiến Nga và Trung Hoa trở nên thận trọng hơn! Sự việc không can thiệp quân sự của lực lượng ả rập và tây phương cho phép nghĩ rằng ông Assad có thể cầm cự, kể cả chiến thắng bằng quân sự nhưng những phong toả kinh tế sẽ không giúp cho chế độ tồn tại được và cuối cùng ông Bachar cũng sẽ phải ra đi nhưng có lẽ sẽ không gặp phải số mệnh bi thảm như Khadafi. Mặt khác, nếu ông này chấp nhận ra đi, cần phải đảm bảo việc ông và các người thân cận không bị truy tố dù ở toà án Syrie hay toà án hình sự quốc tế. Trong lúc đó, để tạo hỗn loạn, những tin tức được loan truyền trên internet, đặc biệt bằng Twitter, nói rằng gia đình Bachar al Assad tìm cách trốn khỏi Damas nhưng đã bị các lực lượng quân đội Syrie tự do ngăn chặn phải quay trở lại. Twitter đã lấy một nguồn tin của đài truyền hình số 2 của Do Thái và đài này lấy lại một tin của báo al-Masry al-Youm của Ai Cập. Ngay cả những người theo dõi tin trên Twitter cũng không tin vì không biết có bao nhiêu tin đồn đoán kiểu này!

Trong khi chờ đợi có một giải pháp cho Syrie, các cuộc giao tranh vẫn tiếp tục ở Syrie giữa quân chánh phủ và quân nổi dậy! Có tin quân chánh phủ đã mở một cuộc phản công trên một qui mô lớn sau khi nhận được các dấu hiệu từ Nga và Trung Quốc cho thấy chưa có việc thông qua quyết nghị về Syrie trong lúc này. Tổng trưởng ngoại giao Nga Lavrov trong ngày thứ ba 31.01 cho thấy công việc của Nga không phải là làm thay đổi chế độ một nước, cùng lúc đó, đại sứ Syrie ở Mạc Tư Khoa nói chánh quyền sẵn sàng thương thuyết với phe đối lập 'thứ thiệt'; phe này thực sự hiện diện ở Syrie và đã từng có những lãnh đạo bị bắt giam trước đây, phe này trước đây theo CNS nhưng nay đã tách ra và chống lại việc can thiệp quân sự từ bên ngoài cũng như chỉ yêu cầu những cải cách. Nếu chánh quyền của ông Assad thành công trong việc này, CNS bị xuống thế và chỉ còn là một tổ chức chống đối vũ trang. Có lẽ cuộc nổi dậy ở Libye đã cho ông Assad rút tỉa được kinh nghiệm và đang tìm cách hoá giải tình hình ở Syrie.

Nhữ Đình Hùng
(cựu SV ĐHSPSG, ban Sử Địa, khóa 1963-1967)



Tham khảo:

*tài liệu về Syrie trên wikipédia
http://www.liberte-algerie.com/contrechamp/le-regime-et-sa-diplomatie-de-survie-170948
http://www.radio-canada.ca/nouvelles/International/2012/02/01/005-russie-opposition-resolution-onu-syrie.shtml
http://fr.reuters.com/article/topNews/idFRPAE81006320120201?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0
http://www.lorientlejour.com/category/Derni%C3%A8res+Infos/article/742962/La_Syrie_senlise_dans_un_conflit_arme.html
http://www.egaliteetreconciliation.fr/Au-fait-voila-le-texte-du-rapport-de-la-mission-d-observation-arabe-10225.html
http://www.npa2009.org/content/%C2%AB-en-syrie-la-chute-du-r%C3%A9gime-est-%C3%A0-pr%C3%A9sent-une-exigence-commune-et-g%C3%A9n%C3%A9rale-%C2%BB-entretien
http://www.egaliteetreconciliation.fr/L-armee-syrienne-est-passee-a-la-contre-offensive-generale-10207.html