Tình hình hỗn loạn ở Mali

*Vài nét về Mali (theo Wikipédia)

Mali,viết gọn của Cộng-Hoà Mali,là một quốc-gia thuộc Tây Phi,tiếp-giáp với Mauritanie và Algérie ở phiá bắc,với Niger ở phía đông,Burkina Faso và Côte d'Ivoire ở phiá nam,Guinée ở tây nam và Sénégal ở phía nam.Mali nằm trong một thuộc địa của Pháp trước đây và chỉ mới được độc lập vào ngày 22.09.1960 sau khi có sự tan vỡ của Liên-bang Mali gồm Mali và Soudan thuộc Pháp.Cộng-hoà Mali đã duy-trì các biên-giới có dưới thời thuộc-địa. Dân số Mali lên đến 14.517.176 người (năm 2009),bao gồm nhiều  sắc dân khác nhau như Bambara,Bobo,Dogon,Khassonké,Malinké,Minianka,Peul,Sénoufo,Soninké,Sonrhaïs,Touareg và Toucouleur.Ngôn ngữ chính-thức là Pháp-ngữ nhưng quốc-ngữ là bambara,tiếng được nói nhiều nhất.Thủ đô của Mali là Bamako có 1.809.106 dân (2009)

Mali nằm trong 49 quốc gia kém tiến bộ (Pays moins avancés = PMA),danh xưng dùng để chỉ các nước chậm-tiến,kém mở mang hay lạc hậu trước đâyKinh-tế của Mali thiết-yếu dựa trên nông nghiệp.Mali cũng là quốc-gia nằm trong khối Cộng-Đồng Kinh-Tế Tây Phi (CEDEAO) và Liên Hiệp Phi-Châu (tính cách thành viên bị 'treõ do cuộc đảo chánh mới đây 2012)

Mali là một nước theo thể chế cộng-hoà với quốc-hội nhất-viện.Quyền hàn-pháp nằm trong tay tổng-thống và nội các của ông ta.Quyền lập-pháp do quốc-hội.Thẩm quyền tư pháp thuộc về tối-cao pháp-viện.Nền dân chủ được thực hiện  từ 1991 sau cuộc đảo chánh của Amadou Toumani Traoré tiếp sau các cuộc nổi dậy của dân chúng,nhưng nền dân chủ ở Mali chống lại chế độ  chuyên-quyền Moussa Traoré.Tuy nền dân chủ ở Mali chưa vững mạnh vì việc dân chúng thơ ơ với các cuộc tuyển cử,vì thiếu hiểu biết về các trận thế chánh trị trong các cuộc tuyển cử ,chế độ ở Mali đã là một ví dụ cho Phi Châu.

Từ khi độc lập đến nay,Mali đã được lãnh đạo bởi:
-Modibo Keïta từ 1960 đến 1968,bị lật đổ bằng một cuộc đảo chánh.
-Moussa Traoré từ 1968 đến 1991,bị lật đổ bằng một cuộc đảo chánh.
-Amadou Toumani Traoré Chủ tịch hội đồng chuyển tiếp cứu nguy dân tộc (CTSP = comité transitoire pour le salut du peuple) 1991-1992.
-Alpha Oumar Konaré đắc cử năm 1992 và tái đắc cử 1997.
-Amadou Toumani Touaré đắc cử 2002,tái đắc cử ngày 29.04.2007 với 70,88% số phiếu bầu,người về nhì là cựu chủ tịch quốc hội được 19,08% phiếu bầu(Có 8 ứng cử viên tranh cử)

Một tháng trước ngày mãn nhiệm tổng thống,một cuộc binh biến do đại úy Amadou Haya Sanogo thực hiện đã lật đổ  ông Amadou Traoré.Hiến Pháp bị đình chỉ,giới nghiêm được ban hành và nhiều cuộc bạo động đã xảy ra sau cuộc đảo chánh ngày 22.03.2012.Phe đảo-chánh,Ủy-ban quốc-gia khôi-phục dân-chủ và tái-thiết quốc-gia (CNRDRE),đã chỉ-trích ông

Trong khi đó,từ tháng giêng cho đến tháng tư,phong trào quốc gia giải phóng Azawad (sắc tộc touareg) và phong trào hồi giáo  salafiste ( Ançar dine) tuyên cáo Azawad độc lập kiểm soát ba vùng thuộc bắc Mali: Gao,Tombouctou và Kidal.Phong trào giải phóng dân tộc Azawad (MNLA) tuyên cáo Azawad độc lập ngày 06.04 và tuyên bố chấm dứt hoạt động quân sự vào lúc nửa đêm 05.04.2012. Ançar dine cho biết áp dụng luật hồi giáo trong những vùng do họ kiểm soát. Như thế trên thực tế Mali đã bị chia đôi!

*Tìm hiểu tình-hình Mali.

Cuộc khủng-hoảng ở Mali hiện nay là do việc những người Touareg và nhóm hồi giáo salafiste mang tên Ançar dine đang chiếm giữ miền bắc Mali và đã tuyên cáo độc-lập,nhưng các quốc gia tây phương cũng như các quốc gia tây Phi Châu đã không thừa nhận việc này.Để có thiểu hiểu về tình hình Mali,một số vấn-đề cần được soi sáng như về những người Touareg,về việc nổi dậy của những người này,về mối liên lạc của họ với những djihadistes (thánh chiến quân),vai trò của họ trong việc đảo chánh lật đổ tổng thống Amadou Toumani Traoré,khả năng của họ để chinh-phục Mali...

*Touareg là một nhóm dân có lối sống du-mục trong vùng Sahel,dân số khoảng từ 1,5 đến 2,5 triệu người.Sahel là vùng đất được chia xẻ giữa các nước Algérie, Burkina Faso,Libye,Mali,Mauritanie và Niger.(Điều này dẫn đến việc các nước này không chấp-nhận việc tuyên cáo độc lập của MNLA!)

Dân touareg đã hiện diện trên vùng đất này cả ngàn năm qua có ngôn ngữ riêng (tamasheq,gần cận với ngôn ngữ berbéreà và có văn tự riêng (tifineq). Tombouctou là do người Touareg xây dựng trong khoảng thế kỷ XI và XII. Sinh hoạt chính của người touareg là thương mãi trong vùng Sahel.( Sahel theo tiếng ả rập  ساحل sahel  có nghĩa là duyên hải hay biên-giới.Đây là một vùng đất chạy dài từ Đại-tây-dương tới Hồng-hải,từ phiá bắc sa mạc Sahara,Trong vùng có những chuyển tiếp về thảo mộc và khí hậu.Như thế  Sahel là vùng đất vây bọc Sahara,có vùng Sahel bắc và Sahel nam nhưng thông thường Sahel dùng để chỉ vùng Sahel phía nam.)Khăn choàng của người touareg là mầu chàm và màu này thường thôi ra dính vào da của họ nên họ bị đặt ngoại hiệu là 'người xanh'.HỌ không chấp nhận việc bị đô hộ và việc định cư  nên khi các nước ở Bắc Phi được độc lập,người toureg không có lãnh thổ.Mặt khác,việc đô thị hoá và việc phát-triển hệ thống giao thông đã làm vai trò thương mãi của người touareg bị mất thế.Vùng có người toureg ở bắc Mali do đó không được phát triển như phía nam.

Vùng bắc Mali,một vùng sa mạc rộng lớn gọi là Azawad,kể từ khi Mali được độc lập, đã là một vùng có khát-vọng tự-trị và khát vọng này đã được phe touareg nổi dậy thuộc phong trào MNLA (phong trào quốc gia giải-phóng Azawad) khai thác.Azawad là một vùng đất lịch sử của người toureg trải dài trên ba vùng đất Gao,Kidal và Tombouctou.Cả ba vùng này hiện nay dưới quyền kiểm soát của MNLA và  của các djihadiste,do việc đảo chánh ở Bamako của phe quân-sự.Ngày thứ năm vừa qua,05.04.2012,MNLA đã tuyên-cáo thành lập  "nhà nước Azawad" và ngày thứ sáu,tuyên cáo Azawad độc lập trong tinh thần công lý và hoà bình,độc lập,phong trào cũng tuyên-bố thừa nhận các biên giới hiện hữu của những quốc-gia lân-bang và tạo lập một Nhà Nước dân chủ theo đúng tinh thần hiến chương LHQ.      
MNLA mong mỏi một việc tham khảo với nhân dân về quyền tự quyết của Azawad,cho rằng dân touareg đã bị chánh quyền trung ương Mali đàn áp.

Nhiều nhà quan sát cho rằng có ảnh hưởng của hồi giáo salafiste trong việc li khai của bắc Mali vì MNLA cộng tác với mộtphong-trào touareg hồi giáo có tên 'Ançar dine',nhóm này muốn áp dụng 'charia' (luật lệ hồi giáo) trong những vùng do họ chiếm nhưng MNLA không đồng ý.Một sự tranh chấp đang diễn ra giữa MNLA và Ançar dine (Bảo vệ niềm tin) có nguy cơ làm vỡ vụn phong trào nổi dậy.Ançar dine đã đánh đuổi quân MNLA ra khỏi Tombouctou và có nguồn tin nói đến sự hiện diện ba thủ lãnh của Aqmi tại Tombouctou!Như thế phe touareg hồi giáo đã lợi dụng được cuộc nổi dậy của MNLA. Iyad Ag Ghaly,thủ lãnh của Ançar dine,đã tuyên bố ngày thứ sáu 06.04 chống lại sự 'dộc lập' của Azwad và 'cho hồi giáo'!

MNLA không có ý định  ching phục toàn bộ Mali,dự án của họ ngừng lại ở chỗ độc lập của vùng Azawad.Họ không dính líu đến việc đảo chánh lật đổ tổng thống Amadou Toumani traoré.Nhưng ông Traoré đã bị lật đổ vì không có khả năng trong việc chống lại cuộc nổi dậy của MNLA.(Từ 20 năm qua,Mali đã có một nền dân chủ  gương mẫu ở Phi Châu,các cuộc chuyển quyền đã diễn ra trong khuôn khổ hiến định,việc lật đổ ông Traoré một tháng trước ngày mãn nhiệm đã đặt lại vấn đề xây dựng dân chủ ở Mali)

*Phản-ứng của các nước tây-phương và tây Phi.

Các nước tây-phương rất quan tâm đến tình-hình Mali,vấn đề Mali đã được đưa ra trước HĐBA LHQ.Tổ chức này đã đòi hỏi phe đảo chánh phải từ bỏ quyền hành và tái lập lại các định chế chánh-trị và Hiến Pháp. Hoa Kỳ đã ngưng viện trợ 70 triệu đô la dành cho Mali và có thể có những biện pháp trừng phạt khác.Liên Phi (UA) cũng đưa ra những trừng phạt như cấm di chuyển sang Mali và phong toả trương mục của phe đảo chánh.Tây Phi  cũng đưa ra các trừng phạt ngoại giao,thương mãi và tài chánh đối với phe đảo chánh.Phe này đã chấp nhận việc chuyển quyền cho giới dân sự như chưa ấn định lịch trình!Đại úy Amadou Sanogo cho biết trong ngày 07.04.2012 là việc chuyển quyền sẽ diễn ra trong những ngày sắp tới với việc thành lập một chánh quyền đoàn kết quốc gia chuyển tiếp:"Trong những ngày sắp tới,quý vị sẽ thấy một thủ tướng và một chánh phủ"


Nhữ Đình Hùng/tin tổng hợp/07.04.2012