Đừng nghe những gì họ chửi, nhìn kỹ những gì họ im lặng

Vô Danh

Hai bài viết trước đã phác họa giải phẫu của Hội Chứng Loạn Trí Vì Trump trên đất Mỹ — từ cơ chế tâm lý đến vai trò của bộ máy truyền thông. Nhưng còn hai câu hỏi mà bất kỳ người quan sát trung thực nào cũng phải đối diện, và cả hai đều dẫn ta vào những vùng tối sâu hơn của tâm lý con người.

Câu hỏi thứ nhất: tại sao chính những người có học vấn cao nhất — giáo sư đại học, nhà khoa học, luật sư, bác sĩ, những bộ óc được xã hội mặc định là tinh hoa của lý trí — lại là nhóm căm ghét Donald Trump mãnh liệt nhất?

Câu hỏi thứ hai, gần gũi hơn với người Việt chúng ta: tại sao hàng triệu người Việt Nam — sống cách Washington nửa vòng trái đất, không bỏ phiếu, không đóng thuế cho nước Mỹ, không chịu bất kỳ ảnh hưởng trực tiếp nào từ chính sách của Trump — lại chửi bới ông không tiếc lời trên mạng xã hội, trong khi họ im lặng tuyệt đối trước những bất công diễn ra ngay trên quê hương mình, trước cảnh tàu Trung Cộng đâm chìm tàu cá ngư dân Quảng Ngãi, trước lệnh cấm đánh bắt đơn phương mà Bắc Kinh áp đặt lên chính vùng biển của tổ tiên người Việt, trước Hoàng Sa đã mất và Trường Sa đang bị gặm nhấm từng bãi đá?

Hai câu hỏi tưởng chừng không liên quan. Nhưng như chúng ta sẽ thấy, chúng có chung một gốc rễ tâm lý và gốc rễ ấy phơi bày một sự thật khó chịu về bản chất của cái gọi là “dũng khí trí thức” trong thời đại này.
Trực giác thông thường mách bảo rằng người càng học cao thì càng khách quan, càng ít định kiến, càng biết cân nhắc bằng chứng từ nhiều phía. Tâm lý học thực nghiệm hiện đại đã chứng minh điều ngược lại và đây là một trong những phát hiện gây bối rối nhất của khoa học nhận thức đương đại.

Nhà nghiên cứu Dan Kahan của Đại học Yale, qua hàng loạt công trình về cái ông gọi là “nhận thức bảo vệ bản sắc” (identity-protective cognition), đã phát hiện rằng những người có năng lực phân tích cao nhất không hề ít thiên kiến hơn — họ chỉ giỏi hơn trong việc bảo vệ thiên kiến của mình. Một bộ óc được rèn luyện qua hai mươi năm học thuật là một bộ óc thượng thặng trong nghệ thuật tìm lý lẽ cho điều nó đã muốn tin từ trước. Trí thông minh, trong trường hợp này, không phải đèn pha soi đường — nó là luật sư biện hộ thiện chiến cho thân chủ duy nhất: cái tôi.

Điều này giải thích nghịch lý đầu tiên: người trí thức không miễn nhiễm với TDS (Trump Derangement Syndrome), họ là vật chủ lý tưởng của nó. Bởi khi cảm xúc căm ghét đã hình thành, bộ máy phân tích tinh vi của họ không được dùng để chất vấn cảm xúc ấy, mà được huy động toàn lực để hợp lý hóa nó, trang trí nó bằng thuật ngữ học thuật, khoác lên nó tấm áo của sự uyên bác.
Nhưng tại sao cảm xúc căm ghét lại hình thành ngay từ đầu? Ở đây, nhà xã hội học Pierre Bourdieu cung cấp chiếc chìa khóa với khái niệm “vốn văn hóa” (cultural capital). Giai cấp trí thức xây dựng toàn bộ vị thế xã hội của mình trên một loại tài sản vô hình: bằng cấp, ngôn ngữ chuẩn mực, phong thái tinh tế, mạng lưới quan hệ học thuật. Đó là đồng tiền mà họ đã dành cả đời để tích lũy.

Donald Trump là sự phủ định sống của toàn bộ hệ thống tiền tệ ấy. Ông nói thứ tiếng Anh của công trường xây dựng, không phải của giảng đường Harvard. Ông khinh thường nghi thức, chế giễu chuyên gia, và — điều không thể tha thứ nhất — ông thành công vang dội mà không cần một xu vốn văn hóa nào của họ.

Mỗi chiến thắng của Trump là một lời tuyên bố rằng đồng tiền mà giai cấp trí thức tích lũy cả đời có thể… không đáng giá như họ tưởng. Hai lần đắc cử tổng thống của một người bị toàn bộ giới hàn lâm khinh miệt là hai nhát búa giáng vào nền móng của tòa nhà mang tên “chế độ nhân tài” (meritocracy), tòa nhà mà người trí thức đang sống bên trong.
Vì thế, sự căm ghét Trump của giới bằng cấp cao không phải sản phẩm của phân tích chính sách. Nó là phản ứng tự vệ của một giai cấp trước mối đe dọa nhằm vào chính nguồn gốc quyền lực và lòng tự tôn của giai cấp ấy. Và như mọi phản ứng tự vệ giai cấp trong lịch sử, nó khoác áo đạo đức: người ta không nói “hắn đe dọa vị thế của tôi”, người ta nói “hắn đe dọa nền dân chủ”.

Thêm vào đó là áp lực bầy đàn trong môi trường học thuật mà bài trước đã đề cập qua thí nghiệm Solomon Asch. Các khảo sát về khuynh hướng chính trị trong giới giảng viên đại học Mỹ cho thấy tỷ lệ thiên tả áp đảo ở mức không còn là đa số mà là độc quyền tại nhiều ngành khoa học xã hội và nhân văn. Trong một môi trường như vậy, một giáo sư trẻ bày tỏ dù chỉ sự trung lập về Trump cũng là tự sát sự nghiệp. Sự đồng thuận trong tháp ngà, vì thế, không phải bằng chứng của chân lý, nó là bằng chứng của chọn lọc.

Bây giờ hãy quay về với câu hỏi thứ hai, câu hỏi mà mỗi người Việt cầm điện thoại lướt mạng xã hội đều có thể tự kiểm chứng. Vào bất kỳ buổi tối nào, ta có thể tìm thấy hàng nghìn bình luận tiếng Việt chửi rủa Donald Trump bằng những ngôn từ thậm tệ nhất.
Nhưng hãy thử tìm, trên cùng những trang mạng ấy, những tiếng nói phẫn nộ tương xứng khi tàu hải cảnh Trung Cộng đâm chìm tàu cá của ngư dân Việt Nam ngay trên ngư trường Hoàng Sa. 
Hãy thử tìm những bài viết lên án lệnh cấm đánh bắt cá đơn phương mà Bắc Kinh áp đặt hằng năm lên Biển Đông, trên chính vùng biển mà cha ông người Việt đã đánh cá từ nghìn đời.
Hãy thử tìm sự cuồng nộ trước thực tế Hoàng Sa bị chiếm đóng từ 1974, trước các bãi đá Trường Sa bị bồi đắp thành căn cứ quân sự, trước làn sóng thâu tóm đất đai và hiện diện ngày càng dày đặc tại các đô thị Việt Nam.

Sự im lặng ấy vang dội hơn mọi tiếng chửi.
Hiện tượng này, dưới con mắt tâm lý học, có một cái tên: sự dịch chuyển mục tiêu (displacement), cơ chế tự vệ mà Freud mô tả từ hơn một thế kỷ trước. Khi con người mang trong mình nỗi phẫn uất mà không thể trút lên nguyên nhân thực sự — vì nguyên nhân ấy quá nguy hiểm — tâm lý sẽ tự động tìm một mục tiêu thay thế: đủ xa để an toàn, đủ nổi tiếng để thỏa mãn, và đủ “được phép” để không phải trả giá.

Donald Trump là mục tiêu thay thế hoàn hảo. Chửi Trump, người ta không mất gì cả. Không công an gõ cửa. Không giấy triệu tập. Không Điều 117, không Điều 331 Bộ luật Hình sự. Ngược lại, chửi Trump còn được thưởng: được like, được share, được cảm giác mình đứng về phía “văn minh tiến bộ,” được hòa vào dàn đồng ca của truyền thông quốc tế dòng chính mà báo chí trong nước vẫn dịch lại mỗi ngày.

Còn lên tiếng về Hoàng Sa? Hãy hỏi những người xuống đường năm 2014 sau vụ giàn khoan HD-981, hay năm 2018 phản đối dự luật đặc khu. Cái giá của lòng yêu nước nói thành lời, ở Việt Nam, được tính bằng năm tù. Cái giá của việc chửi Trump được tính bằng số like.
Khi đặt hai cái giá ấy cạnh nhau, sự bất cân xứng trong thái độ không còn là điều bí ẩn. Nó là bài toán kinh tế học hành vi sơ đẳng: con người tiêu thụ thứ rẻ và tránh thứ đắt. Lòng can đảm cũng tuân theo quy luật cung cầu. Chửi một tổng thống Mỹ cách xa nửa vòng trái đất là lòng can đảm giá rẻ, một thứ hàng hóa được sản xuất hàng loạt, tiêu thụ hàng loạt, và hoàn toàn vô hại đối với bất kỳ cấu trúc quyền lực thực sự nào.

Còn một tầng nữa, tinh vi hơn: hiệu ứng “giấy phép đạo đức” (moral licensing). Mỗi lần một người Việt chửi Trump là “độc tài”, “phát xít”, “mối nguy cho dân chủ”, họ tự cấp cho mình một chứng chỉ tâm lý: tôi là người có lương tri, tôi chống cái ác, tôi đứng về phía công lý. Chứng chỉ ấy xoa dịu cái nhói trong lương tâm về những điều họ không dám nói ở nơi gần hơn. Tiếng chửi hướng về Washington, nghịch lý thay, trở thành liều thuốc an thần cho sự im lặng hướng về Biển Đông. Người ta cảm thấy mình dũng cảm, chính xác ở nơi mà sự dũng cảm không tốn một đồng nào.

Cuối cùng, không thể bỏ qua nguồn gốc của dòng thông tin. Người Việt trong nước tiếp nhận tin tức về chính trị Mỹ chủ yếu qua hai tầng lọc: tầng thứ nhất là truyền thông dòng chính Hoa Kỳ — mà như Phần 1 đã chỉ ra, đưa tin về Trump với tỷ lệ tiêu cực áp đảo; tầng thứ hai là báo chí trong nước, vốn dịch lại tầng thứ nhất và không có động lực nào để vẽ một hình ảnh tích cực về một tổng thống Mỹ cứng rắn với Bắc Kinh.

Người đọc Việt Nam, qua hai tầng lọc ấy, nhận được một bức chân dung Trump đã được tô đen hai lần - rồi tin rằng đó là quan sát độc lập của chính mình. TDS, như vậy, là mặt hàng xuất khẩu thành công nhất của truyền thông dòng chính Hoa Kỳ - được tiêu thụ nhiệt tình nhất ở chính những nơi người ta ít có điều kiện kiểm chứng nhất.

Hai nghịch lý - người trí thức Mỹ và người dân Việt - gặp nhau ở một điểm: cả hai đều minh họa rằng quan điểm chính trị của con người được định hình ít hơn nhiều bởi bằng chứng, và nhiều hơn rất nhiều bởi hai thứ: bản sắc cần bảo vệ và cái giá phải trả.

Người giáo sư Ivy League căm ghét Trump vì Trump đe dọa bản sắc giai cấp của ông ta và vì trong môi trường của ông ta, căm ghét Trump là miễn phí còn bênh vực Trump là phá sản sự nghiệp. Người dùng mạng Việt Nam chửi Trump vì tiếng chửi ấy miễn phí và được tán thưởng, còn tiếng nói về Hoàng Sa, về ngư dân, về những bất công ngay trước mắt thì có giá bằng tự do của chính mình.

Cả hai, rốt cuộc, đều không thực hành tư duy phản biện. Họ thực hành tư duy hợp thời, thứ tư duy luôn ngẫu nhiên trùng khớp với điều an toàn nhất để nghĩ trong môi trường của mình.
Và đây là thước đo mà bài viết này muốn để lại cho người đọc: muốn biết một người có tư duy độc lập hay không, đừng nghe những gì họ chửi. Hãy nhìn vào những gì họ im lặng. Tiếng chửi cho ta biết điều gì được phép nói trong môi trường của họ. Sự im lặng cho ta biết điều gì bị cấm và bản đồ của những điều bị cấm ấy mới chính là bản đồ thật của quyền lực đang đè lên tâm trí họ.

Người trí thức chân chính — ở Cambridge hay ở Sài Gòn — không phải người chửi to nhất kẻ ở xa nhất. Đó là người dám trả giá để nói sự thật về kẻ ở gần nhất. Theo thước đo ấy, một ngư dân Lý Sơn vẫn ra khơi bám biển Hoàng Sa bất chấp tàu sắt Trung Cộng rình rập, dù không có lấy một tấm bằng đại học, mang trong mình nhiều phẩm chất của người trí thức tự do hơn cả nghìn tiến sĩ chỉ dám phẫn nộ đúng nơi mà sự phẫn nộ được cho phép.

Lịch sử, một lần nữa, sẽ không phán xét chúng ta bằng những tiếng hô an toàn giữa đám đông. Lịch sử phán xét chúng ta bằng những điều chúng ta đã dám nói khi xung quanh chỉ có im lặng và bằng những im lặng mà chúng ta đã chọn khi lẽ ra phải cất tiếng.

Vô Danh

https://nguoivietboston.com/?p=47939

Một góc nhìn khác về Donald Trump 
(không bàn về chương trình nghị sự chính trị)

Charles Krauthammer

Trump không phải là người theo chủ nghĩa cấp tiến hay bảo thủ; ông là một người theo chủ nghĩa thực dụng. (Pragmatist: người chú trọng tính thực tế, tập trung vào việc đạt được mục tiêu. Người thực dụng thường tiếp cận vấn đề một cách thẳng thắn, khách quan và không để cảm xúc làm phân tâm.)

“Gần đây, chúng tôi có dịp dự một bữa tối mừng lễ muộn cùng bạn bè tại nhà của một người bạn khác. Câu chuyện trong bữa ăn xoay quanh đủ chủ đề, từ đồ thủy tinh và đồ sứ cổ cho đến thần học và chính trị.
Đến một lúc, có người nhắc đến việc Donald Trump là một người bảo thủ, và tôi đáp rằng Trump không phải là người bảo thủ.

Tôi nói rằng, theo quan điểm của tôi, bản thân Trump cũng không tự xem mình là người bảo thủ. Theo tôi, ông là một người theo chủ nghĩa thực dụng. Ông nhìn thấy một vấn đề và hiểu rằng nó cần phải được giải quyết. Ông không nhìn vấn đề dưới lăng kính tự do hay bảo thủ; đối với ông, đó đơn giản chỉ là một vấn đề cần xử lý. Đó là phẩm chất đáng được ngưỡng mộ và hoan nghênh, chứ không phải lên án. Nhưng có lẽ tôi đang nói trước phần kết luận.

Việc nhìn nhận các vấn đề theo góc nhìn của phe dân chủ đã dẫn đến việc tạo ra nhiều vấn đề hơn, nhiều chương trình phúc lợi hơn, nhiều người lệ thuộc hơn, một chính phủ ngày càng phình to, sự đúng đắn chính trị ngày càng cực đoan, và nhiều cuộc tấn công hơn nhằm vào tầng lớp lao động ở mọi mức thu nhập.

Việc nhìn nhận mọi thứ theo cái gọi là quan điểm bảo thủ của Đảng Cộng hòa cũng đã dẫn đến tình trạng chi tiêu công kéo dài, chủ nghĩa toàn cầu hóa gây tổn hại đến lợi ích và phúc lợi của nước Mỹ, sự phủ nhận các vấn đề thực sự, một kiểu lãnh đạo yếu kém, thiếu hiệu quả, nhu nhược đến mức giống như Phó Cảnh sát trưởng Barney Fife, luôn thiên về nhân nhượng và sợ cả cái bóng của chính mình. Nói ngắn gọn, nó đã mang đến một hệ tư tưởng tự do nhưng lại khoác lên mình biểu tượng con voi của Đảng Cộng hòa, đối lập với con lừa của Đảng Dân chủ.

Nhập cư không phải là vấn đề của Đảng Cộng hòa, cũng không phải là vấn đề của phe dân chủ . Đó là một vấn đề đe dọa chính nền tảng và hạ tầng của nước Mỹ. Nó đòi hỏi một cách tiếp cận thực dụng, chứ không phải cách tiếp cận nhằm làm vừa lòng nhóm này hay nhóm kia.

Sự sụp đổ đang đến gần của nền kinh tế không phải là vấn đề của phe dân chủ hay phe bảo thủ; đó là vấn đề của nước Mỹ. Và chừng nào người ta còn không nhìn nhận nó như một vấn đề cần được giải quyết bằng lẽ thường và tư duy thực tế, thì nó sẽ không bao giờ được giải quyết. Bởi cả Đảng Dân chủ lẫn Đảng Cộng hòa dường như chỉ biết một cách duy nhất để xử lý mọi việc, và sự thiếu thực tế kéo dài của họ đã chứng minh rằng nó không đem lại hiệu quả bền vững.

Những doanh nhân thành công như Donald Trump luôn tìm cách làm cho mọi việc vận hành hiệu quả; họ không chỉ hứa hẹn sẽ chiều lòng mọi người.

Trump hiểu rất rõ rằng việc Trung Quốc thao túng tiền tệ không phải là vấn đề của Đảng Cộng hòa hay Đảng Dân chủ. Đó là một vấn đề đe dọa sự ổn định tài chính của nước Mỹ, và ông hiểu cần phải có sự cân bằng thích hợp để giải quyết nó.

Một lần nữa, những doanh nhân thành công như Trump, những người đã trải qua nhiều biến động của thực tế kinh tế, hiểu rõ điều gì cần thiết để doanh nghiệp vận hành hiệu quả. Không giống như cả hai phe trong chính trường, họ biết rằng nếu một điều gì đó không hiệu quả thì không nên tiếp tục làm mãi chỉ với hy vọng rằng một ngày nào đó nó sẽ tự nhiên hiệu quả.

Là một người theo chủ nghĩa thực dụng, Donald Trump không đưa ra những lời hứa viển vông như phát điện thoại di động miễn phí cho mọi người, miễn học phí đại học, hay áp dụng mức lương tối thiểu 15 đô la mỗi giờ cho người làm việc tại quầy phục vụ thức ăn nhanh của Carl’s Hamburgers.

Tôi cho rằng nước Mỹ cần những người theo chủ nghĩa thực dụng, bởi họ nhìn thấy vấn đề và tìm cách giải quyết nó. Họ không nhìn thấy một vấn đề rồi lại làm nó trầm trọng hơn bằng cách tạo thêm nhiều vấn đề khác.

Bạn có thể không thích Donald Trump, nhưng tôi cho rằng có những người không thích ông vì:

1. Ông đối lập với kiểu “good old boy” – những thỏa thuận ngầm sau cánh cửa đóng kín nhằm làm giàu cho giới chính trị gia.

2. Họ không quen với việc nghe một vị tổng thống phát biểu mà không bị ràng buộc bởi những món nợ tài chính đối với các nhà tài trợ tranh cử.

3. Ông là người không bị trói buộc bởi các giáo điều chính trị truyền thống.

4. Ông nói đúng điều mình nghĩ, không xin lỗi vì sự thẳng thắn của mình, sử dụng ngôn ngữ đời thường mà ai cũng có thể hiểu (dù điều đó khiến những người vốn không thích ông cảm thấy khó chịu). Ông là một người giao tiếp rất hiệu quả và, phần lớn, thực hiện những gì mình đã hứa.

5. Ông hiểu rằng cần nhiều hơn những lời hứa suông và sự đúng đắn chính trị để đưa nước Mỹ vĩ đại trở lại.

Nghe Hillary Clinton và Bernie Sanders nói về việc sửa chữa nước Mỹ cũng giống như nghe hai người mất trí cố gắng xem ai điên hơn ai. Jeb Bush, John Kasich và Marco Rubio thì hoàn toàn bị chi phối bởi các ngân hàng, các tập đoàn và những nhà tài trợ lớn tài trợ cho chiến dịch tranh cử của họ. Bush có thể phủ nhận điều đó, nhưng lẽ thường cho thấy chẳng ai bỏ ra hàng chục triệu đô la mà không mong nhận lại điều gì.

Chúng ta đã có những người theo hệ tư tưởng Dân chủ và Cộng hòa. Và kết quả là gì?

Hôm nay chúng ta khá hơn hay tệ hơn? Tình trạng này xảy ra chỉ sau một đêm, hay là kết quả của sự suy thoái từ từ do cả hai đảng cùng gây ra?

Theo tôi, một người theo chủ nghĩa thực dụng chính là điều nước Mỹ cần vào lúc này. Người ta thường nhầm lẫn và căm ghét sự tự tin vì cho rằng đó là kiêu ngạo. Điều đó rất phổ biến ở những người chưa từng đạt được thành tựu gì trong cuộc sống (hoặc ở các chính trị gia chưa bao giờ thực sự giải quyết được vấn đề nào, bởi họ luôn cần phải còn “vấn đề” để hứa sẽ giải quyết trong kỳ bầu cử tiếp theo), cũng như ở những người luôn chọn cách an toàn, không dám chấp nhận rủi ro để đạt được thành công.

Donald Trump đã đặt toàn bộ đế chế tài chính của mình vào thế rủi ro khi tranh cử tổng thống. Ông hoàn toàn không cần, thậm chí có lẽ cũng không thực sự mong muốn công việc đó; chỉ riêng điều ấy đã nói lên tất cả.

Ông muốn nước Mỹ và người dân Mỹ thành công vì ông yêu đất nước của mình.
Xin Chúa ban phước lành cho nước Mỹ.

Ts Charles Krauthammer

Nguồn: Internet

Đăng ngày 16 tháng 07.2026